تبلیغات
دانشمند - ابوریحان بیرونی
 
دانشمند
                                                        
درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : عرفان خدری
نویسندگان
نظرسنجی
نظر شما در مورد این وبلاگ چیست؟








آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
یکشنبه 12 تیر 1390 :: نویسنده : عرفان خدری

ابوریحان بیرونی

    ابوریحان محمد بن احمد البیرونی متولد به سال 362 هجری برابر سال 973 میلادی متوفی در دوم رجب سال 440 یا 442 هجری قمری برابر سال 1048 یا 1050 میلادی همعصر ابن سینا ( 1037 ـ 980 م ) ابن هیثم ( 1039 ـ 965 ) ابن یونس ( ابوالحسن علی بن ابی سعید عبدالرحمن احمد بن یونس متوفی 1009 در قاهره ) علی بن عیسی ( نیمه دوم قرن یازدهم مسیحی ) الکرخی ( ابوبکر محمد بن الحسن الحاسب متوفی به سال 1019 در بغداد ) این جبریول یا ابن جبریل است .

این دانشمند بزرگ صاحب تحقیقات متعدد در زمینه های گوناگون هندسه و مثلثات و نجوم و حساب و هندسه و هندشناسی و نقشه برداری و علم الادیان تطبیقی و در رصد کواکب بوده و همین طور در طبیعیات و فیزیک در تخمین تقریبی سرعت نور احساس اشعه نامریی خورشید و اپتیک و حرکت عمومی ماده و بسیاری از مطالب دیگر مانند گیاه شناسی و داروشناسی و جواهر شناسی نظرهای با ارزش دارد .

نام این کتاب ها مطور زرین سرگذشت واقعی جهان علم را تشکیل می دهد : فی الاشکال الهندسه ، استخراج الاوتار ، مقالید علم الهیثه فی تحقیق منازل القمر ، القانون المسعودی ، فی الهیئه و النجوم . التفهیم لاوائل صناعه التنجیم ، آثار الباقیه در گاه شماری ملل قدیم و بسیاری از دقایق تحقیق ماللهند .

جورج سارتن او را هم طراز از تالس ( 625 تا 545 ق . م ) و فیثاغورث و ابرخس ( وی قبل از بطلمیوس می زیسته ) و افلاطون و ارسوط و اقلیدس و بطلمیوس و جالینوس و جابر بن حیان ( وی در نیمه دوم قرن هجری قمری می زیسته ) و خوارزمی و رازی و مسعودی و ابوالوفا و خیام ذکر کرده است و فصلی مخصوص بیرونی در کتاب خود به او تخصص داده است . برای شرح مفصل تر آثار او می توان به دائره المعارف اسلام و یکایک تحقیقات محققینی که به مناسبت هزاره او کتابی نوشته یا مقاله ای منتشر ساخته و یا سخنی گفته اند مراجعه نمود .

مستدرکات :

1 ـ در صحت انتساب ترجمه التفهیم به فارسی از طرف بیرونی تردید است .

2ـ در مورد تعداد آثار او بین دانشمندان اختلاف نظر موجود است .

3 ـ از جمله ایرادات بیرونی بر رازی اکتفای رازی است به ریاضی در تحقیق علمی به حد حاجت و نه فراتر رفتن در این علم از حد نیاز عادی و با احترامی که نسبت به رازی داشت ، در کتاب استخراج الاوتار که گویا آن را برای شاگردی از شاگردان خود نگاشته در دفاع از هندسه تا بدان جا پیش رفت که در حق او گفت : لم یزل الناس اعداء ماجهلوا مردم همواره با آنچه نمی دانند دشمنی می ورزند .

4ـ بررسی دقیق از ارزش واقعی آثار بیرونی ـ به سهولت ممکن نیست مگر پس از بررسی جامع تمام آثار و تحلیل موقعیت او در ارتباط با علم و فلسفه و حکمت جهانی با یک تحقیق جامع و همکاری محققان طی یک همکاری برنامه ای ـ شامل ترجمه تمام آثار او به فارسی و یک زبان علمی بین المللی به منظور نگارش تاریخ دقیق علمی جهان.

5 ـ با توجه به مستدرکات ، که اصالت نسخه ی عربی التفهیم را بر ترجمه ی فارسی آن ترجیح می دهد باید قضایا الهندسیه ، در ترجمه ی انگلیسی همان Geometrical Theoremes بشود ، نه Geomelncal Propositions که نسبت به متن عربی عدم دقتی را از نظر ریاضی می رساند .

6 ـ ابوریحان در افراد المقال فی امر الظلال ـ چاپ حیدرآباد 1367 ـ 1948 میلادی ص 110 ـ 111 ـ ایرادی بر ثابت بن قره می گیرد . از این جهت :« که ثابت روشنایی وارد از سوراخ در اطاقها را » استوانه فرض می کند ـ به علت آنکه زمین را به قطع ناقص یا بیضی قطع می کند و ابوریحان نظر می دهد که این قطع مختص استوانه نیست و مخروط هم در آن شرکت دارد . و این امر حکایت بر احاطه او بر احکام هندسی مخصوصاً مخروطات دارد. و نیز می رساند که روی رابطه اپتیک هندسی با مخروطات مطالعات دقیق داشته است و تحقیق در کارهای وی مستلزم اطلاع بر دقایق ریاضی و فیزیک است .

7 ـ منظور از معارضة بیرونی با منطق ارسطو تحاشی او از پذیرش تام قالب قیاسی یا منطق صوری ارسوط در کشف حقیقت است ، که گاهی زیادتر از قدرت تحمل آن مورد استفاده مدافعان مکتب او در عصر بیرونی مانند ابن سینا قرار می گرفت و این روش ذاتا تابع نظر یونانی بود که در برخورد با حقایق علمی بیشتر بر ژرف اندیشی به منظور ساختن یک مدل ذهنی استوار است تا کسب معرفت از واقعیات امور . و این شکل نظر کردن به امر و برای کشف حقایق در عهد خود ارسطو و بعد از او هم از طرف اداره کنندگان مکتب ارسطو مانند تئوفر است مورد قبول قرار نگرفت .

8 ـ آنچه مورد نظر ما در پایه گذاری روش تحقیق در علوم از طرف ابوریحان است نه این است که وی مانند گالیله و لاووازیه و کلود برنارد و اگوست کنت توانسته باشد که به ترتیب نجوم و شیمی و زیست شناسی و علم الاجتماع را از حیطه ی قدرت فلسفه خارج کند ، بلکه منظور آن است که وی در عصر خود چنان روش کلی در تحقیق علمی اتخاذ کرد . که بعداً در دوران رنسانس مشابه آن از دیدگاه های قرار گرفت و سبک تحقیق در علم را به نحو آشکاری از سبک تحقیق در فلسفه ممتاز ساخت .

9 ـ گر چه نالینو ـ در علم الفلک خود در مورد نسی ( درس سیزدهم ) رأی ابوریحان را ترکیبی از آراء مختلف می داند ، نه تحقیق کامل ؛ در چند مورد به شموخ مقام او اشاره می کند :

1 ـ تصریحا : در موقعی که از قانون مسعودی نام می برد : این کتاب نفیس که مانندی ندارد . « ص 48 ترجمه آقای آرام » .

2 ـ تلویحاً : الف ) او گر چه می خواهد بگوید که مسلمین در تقسیم بندی شعب علم هیأت تابع ارسوط بوده اند . بیشتر فیلسوفان عربی زبان تقسیم ارسوط را ، در تقسیم بندی علوم نپذیرفتند . « ص 36 و ص 37 ترجمه علم الفلک » .(4)

تبصره اگر گالیله و نیوتن حدود سابق علم نجوم را تغییر نمی دادند وموضوع هندسی آنرا به موضوع ریاضی و فیزیکی تبدیل نمی کردند ، هرگز علم نجوم نمی توانست به مقام عالی شگفت انگیز امروز خود برسد .

به نظر ما این نکته را ابوریحان مورد توجه خاص قرار داد . چه فرماید : لان قضایا الهندسه تستعمل و خاصه فی حساب التنجیم ، بالحساب . « التفهیم عربی » ( بهر آنک قضایا هندسه مخصوصاً در حساب نجوم به حساب در می آیند ) مفهوم نگارنده از این عبارت با توجهی که در کتب خود به حساب مثلثات کروی داشته و در قانون مسعودی بخشی به این مباحث تخصیص داده ( بخش سوم آن ) باید ریشه نجوم علمی را در آثار او دید .

10 ـ تقسیم علم به جدید و قدیم به این ترتیب از نظر منطقی معنی ندارد . چه ریشه ی علم جدید در تحقیق پیشینیان است و علم قدیم تنها در سایه پیشرفت علم به طور کلی و دقت بیشتر در مسائل مورد تحقیق روشنتر می شود .

11 ـ از شماره ی7 منظور این نیست که ابن سینا تابع تام ارسطو بوده چه وی به گفته ی اکثر محققین ارسطویی تام نبود.از محققین خارجی بسیار کسان بر این قول گواهی داده اند از آن جمله است نویسنده ی مقدمه ای بر ترجمه ی علم النفس شفا بلاتینی .

Avicenna Latinvs Liberd Anima I-II-III,Edition Critique Pars G.Verbeke Louvain-Leiden 1972 Le traited Avicennen est pas un Commentaire mais up expose systematiqueune synthes nou velle

و تلویحاً نالینو ذکر می کند که ابن سینا تعریفی از علم نجوم داده است که به این شکل با تقسیم بندی ارسوط در تقسیم علومش منطبق نیست ـ مراجعه شود به صفحه ی 34 و 35 و 36 از درس سوم او در علم الفلک که تقریبا آنرا در بعضی از تقسیم بندی های معاصر از علم نجوم معاصری می دهد-که اینان علم هیات را به هیات کروی و هیات نظری و مکانیک آسمانی و فیزیک آسمانی و علم هیات عملی تقسیم می کند . « ص 27 و ص 28 علم الفلک ناشر » .

هـ ) اختلافات ابن سینا و ابوریحان را جز در موارد امور تجربی و محاسباتی فلک نمی توان خیلی عمیق دانست و این امر به واسطه ی ممارست بیرونی در محاسبات فلکی و تعمق شیخ در حقایق نظری حکمت اولی است .

خصیصه ی شگفت بیرونی

12 ـ نالینو در درس چهلم خود در علم الفلک می گوید :

« پیش از گالیله و نیوتن ، علمای نجوم به بیان ظواهر با اشکال هندسی به اندازه ی وسع خویش قناعت می ورزیدند . و از غوررسی در اسباب و علل خودداری می کردند . ولی بعدها که به جستجوی حقیقت امور آسمانی و تفحص در علل مکانیکی و فیزیک و شیمیایی پرداختند علم نجوم وارد دوره ی جدیدی شد ، بسیار برتر و بالاتر از ادوار سابق .

13 ـ در قیاس کارهای بیرونی با این حکیم باید گفت اگر به تفحص علل مکانیکی و فیزیکی و شیمیایی نظر کنیم می بینیم تفکیک فیزیک در آسمان از فیزیک در زمین یک تفکیک علمی نیست چه زمین خود جزئی از فضایی لایتناهی است و بیرونی در عین توجه به آسمان به کارهای فیزیکی و شیمیایی و کشف علل فیزیکی و شیمیایی همت می گماشته . گذشته از این نحوه ی کار بیرونی در محاسبات خودش یک نحوه ی کار ریاضی و فیزیک است باین معنی بزرگترین رابطی که در محاسبات فیزیکی و نجومی و مکانیکی وجود دارد همان انتخاب نوع واحد است و این در تعریف بیرونی در واحد منعکس است که واحد شمار را در محاسبه ، کاملا فیزیکی می گیرد نه واحد ریاضی را و نه واحد فلسفی را ، چه واحد مورد تعریف او در مقابل کثیر یا واحد بالاتصال ، یا واحد بالنوع یا واحد بالموضوع ، یا واحد بالشخص یا واحد بالجنس یا واحد بالفصل و یا واحد بالعدد نیست ، بلکه نوعی واحد بالنسبه است . رجوع شود به اسفار و شفا -و حتی واحد ریاضی محض هم نیست . حتی واحد ریاضی هم نیست Philosophiquc Lexique چنان که اریک تمبل بل در کتاب Men of Mathernatics می نویسد ، ریاضی دان هیچ وقت در صدد بر نمی آید که کمیات را در وجود آنها تعریف کند و حال آنکه فلاسفه غالباً گرایشی به سوی این نوع تعریف دارند .

ریاضی دان فقط معنی تساوی دو کمیت، مجموع ( چند کمیت با روش ضرب را ) برای آنها به دست می دهد . بنابراین همان طوریکه قبلا اشاره کردیم تعریف بیرونی ناظر بر این تعریف است ، در فرهنگ لالاند ، یعنی کمیتی معین ( یا اختیاری ) که پایه اندازه گیری سایر کمیت ها قرار گیرد .

14 ـ کوشش ما در مورد دقت در تعریف بیرونی از « واحد » و قضیه به دو منظور بود .

الف ـ تا اندازه ای تشریح دید ریاضی و فیزیکی او در مشاهدة طبیعت .

ب ـ کشف دقت نسبی متن عربی التفهیم بر متن فارس .

15 ـ ابوریحان تنها به همین اندازه یعنی ذکر آثار بزرگان علم مانند رازی اکتفا نکرده است گو اینکه در این زمینه به حدی توجه و دقت مصروف داشته که از طرف محققین گفته شده که اگر این توجه او نبود ، بسیاری از این آثار ناشناخته می ماند و مفقود می گشت . وی از مجاهدان بسیار کوشا در زمینه ی روشن کردن دقائق تاریخ علم و حتی کشف میزان فضل تقدم محققان بوده است .

محاکمه وی بین ابونصر عراق و ابوالوفا و ابومحمود در مورد فضل تقدم یکی از آنان درباره ی به دست آوردن شکل مغنی یعنی شکلی در مثلث کروی که از تقاطع دو اثر عظیمه در روی کره تشکیل می شود و در آن مثلث ، نسبت جیب اضلاع مثل نسبت جیب زاویه های موتران ضلع است و این حکم ابتدا در مثلث قائم الزاویه کروی بعد مثلث دیگر به طور کلی جاری شد و خواجه طوسی در کشف القناع بآن اشاره کرده است . در هر صورت از دقت نظر و اصالت رأی وی در مسائل دقیق علمی حکایت می کند و می دانیم شکل مغنی(5) پایه کارهای لاکرانژ ریاضی دان مشهور قرا گرفته است. و غیر از شکل مغنی دو شکل دیگر به مسلمین منسوب است : و آن شکل ظلی و شکل سهمی است(6) . و نمونه ی پیوستگی تحقیق او با تحقیق پیشینیان و هم عصران اوست .

فهرست ماخذ

الصیدنه فی الطب : ترجمه ی فارسی از ابوبکر کاشانی.

التفهیم لاوائل صناعه التنجیم : تصحیحی استاد همایی . 1318 .

شرح حال نابغه ی ایران ابوریحان بیرونی : علامه دهخدا

احوال و آثار بیرونی : تالیف دکتر ذبیح الله صفا

 





نوع مطلب :
برچسب ها :